Mbulavulo wa xifundzhankulu: 2020

Lembe ra 2020, ri endla kwalomu ka malembe ya 65, ya ku tumbuluxiwa ka tsalwa ra ntshuxeko leri tivekaka hi Freedom Charter. Hi siku ra 26 Khotavuxika, hi lembe ra 1995, vandla ra ANC, a ri rhangerile magidigidi wa vanhu ku ya hlangana eKlipton eSoweto.

Leswi a ku njhekanjhekisaniwa hi swona a ku ri mfumo lowu rhangelaka hi ku rhandza ka vaaki. Vanhu a va lava ku tekiwa ku ringana eka tinxaka hinkwato ta tiko ra Afrika-Dzonga, leswaku un’wana na un’wana u fanele ku kuma xiave xo ringana eka rifumo ra tiko, xikan’we na ku va misava yi averiwa lava tirhaka eka yona. Vanhu a va lava leswaku un’wana na un’wana a ringana eka voko ra nawu, ku ringana eka timhaka ta timfanelo ta vanhu, mintirho, tindlu, vusirheleri, vutshamo bya kahle xikan’we na ku pfuleka eka tinyangwa ta dyondzo na ndzhavuko eka vanhu hinkwavo.

Loko hi karhi hi tlangela malembe ya 65 eka tsalwa leri ra matimu, hi tlhela hi tinyiketela nakambe eka ku vona leswaku milorho leyi ya humelela. Loko swo tala swi fikeleriwile eka malembe ya 25 ya ntshuxeko na xidimokiresi, swo tala swa ha lava ku endliwa ku vuyisa xindzhuti eka vanhu va hina.

Loko hi ka ri hi tirha eka mfumo namuntlha, hi tsundzuxiwa hi swiletelo swa marito ya puresidende Mandela loko a ku “Ku fana na vuhlonga na xihlawuhlawu, vusiwana a hi tumbuluko. I nchumu lowu endliweke hi munhu, naswona byi nga ha hetiwa hi swendlo swa vanhu”

Vurhangeri bya vuntsevu byi rhangisa emahlweni swilo leswi landzelaka: Ku aka mfumo lowu nga na vuswikoti, vutihlamuleri na nhluvuko; ku cinca ka ikhonomi xikan’we na ku tumbuluxa mintirho; vuswikoti na rihanyo; vukorhokeri bya ntolovelo eka vaaki; ku cinca vutshamo bya vaaki xikan’we na ku tiyisisa mfumo wa vaaki; ku hlanganisa vaaki, miganga leyi nga na vuhlayiseki, xikan’we na ku aka Afrika yo antswa na misava yo antswa.

Ikhonomi ya hina yi kula hi kwalomu ka 1% eka malembe lama hundzeke, Hi le ku tumbuluxeni ka tiphurojeke leti nga ta tisa ku cinca ku endlela leswaku hi antswisa eka ku kurisa ikhonomi xikan’we na ku tumbuluxa mintirho. Leswi swi katsa na nadhawu ya ikhonomi yo hlawuleka leyi tivekaka hi Musina-Makhado Special Economica Zone (SEZ), xikan’we na ndhawu leyi bumabumeriweke ya Tubatse SEZ, ku antswisa tindhawu ta tifeme, vurimi xikan’we na migingiriko ya swicelwa. Loko hi langutisa Musina-Makhado SEZ, khamphani ya SEZ yi sayinile mali ya engetelo ya kwalomu ka $1.1 billion (tidolara ta US) ya vuvekisi, loko Shaanxi CEI Investment Holdings yi tinyiketerile ku vekisa $5 billion eka phurujeke ya Vanadium na titanium Smelter.

Vuleteri bya Vathswa bya ka ri ku teka xiyimo. Hi simekile pfhumba leri heleleke ra ndhawu ya vuleteri eMusina. Hi hlohlotela vanthswa hinkwavo ku teka nkateko lowu endliweke hikokwalaho ka nhluvuko lowu nga kona eka SEZ, laha mintirho yi nga ta tumbuluxiwa hi phurojeke ya Musina-Makhado SEZ leyi nga ta tlakuka kusuka eka 21 000 ku ya eka 26 000.

Pfhumba ro hluvukisa tindhawu ta tifeme ri kongomisiwile eka ku engtetela ikhonomi emalokixini ra ka ri ku ya emahlweni. Tindhawu ta tifeme ta le Seshego, Nkowankowa na Thohoyandou ti na kwalomu ka 80% wa tifeme eka pfumba leri. Migingiriko ya tindhawu leti yi katsa ndhawu yo endla swimakiwa swa vurimi, vumaki, tindhawu to hlayisa swilo xikan’we na tindhawu to hlengeleta swilo leswi tirhisiweke naswona leswi swi tumbuluxile kwalomu ka 6 256 wa mintirho.

Pfhumba ra hina ro antswisa swikimu swo cheleta ra ka ri ku ya emahlweni. Eka masipala wa Ephraim Mogale ntsena, kwalomu ka tihekitara ta 345 ta cotton ti byariwile. Leswi swi ta vuyerisa kwalomu ka 74 wa varimi lavantsongo eZamekomste, Dichweng, Tsimanyane na le Readirabaswa. Ntshovelo lowu languteriweke eka cotton leyi i 522 wa ti ton, laha ku languteriwaka ku tumbuluxiwa ka mintirho ya 300 ku ya hi nguva ya ntshovelo.

Migingiriko ya swicelwa hi yona yi fambaka emahlweni eka ikhonomi ya xifundzhankulu leswi nghenisaka kwalomu ka 25% eka GDP. Hambi leswi migingiriko leyi yi fambaka emahlweni exifundzhaninkulu, swivandla swa mintirho eka xiyenge lexi swi yi le ehansi ku suka eka 106 000 ku ya eka 86 000, exikarhi ka kotara ya vumune ya lembe ra 2018 na kotare ya vumune ya lembe ra 2019. Xiyenge lexi xi tinyiketerile ku vekisa kwalomu ka R36.3 billion eka malembe ya ntlhanu lamataka.

Timhaka ta tindhawu ta mati, Hi kotile ku fikelela leswi landzelaka: Xikimu xa mati yo hlaya ePolokwane hi hetile hi kwalomu ka 100%; ndhawu yo hlantswa mati lama tirhisiweke ePolokwane yi fikile eka 74%; ku akiwa ka ndhawu yo hlantswa mati yo hlaya ya le Mametja-Sekororo na le Nebo ti le ka 97% na 90% hi ku landzelana ka tona; Ndhawu yo basisa mati ya le Moutse na le Malekana yi le ka 90%, phurojeke ya tiphayiphi ya le Nandoni ku ya Nsami yi le ka 54%; Ndhawu ya vuphakeri bya mati ya le Sinthumule-Kutama na Giyani ti le ka 47% na 17% hi ku landzelana ka tona.

Ku makiwa ka magondzo lama landzelaka swi le ku yeni emahlweni; 13km ku suka eka Tshikanoshi ku ya eMalebitsa; 29.5km kusuka eka Thomo ku ya eka Hlomela xikanwe na 12.4km ku suka eCalais ku ya eka Sekororo. Man’wana magondzo lama nga ta anstwisiwa ku suka eka ra tshurhi ku ya eka xikontiri ma katsa N11 Mokopane  na Mmapela ku ya eMokopane; Namagkale ku ya Phalaborwa; Louistrichardt ku ya Albasini, Alabasini ku ya Tshakuma; xikan’we na Steelporrt Riba ku ya Kokwaneng, Kokwaneng ku ya Ga-Mapodile, Ga-Mapodile ku ya Burgersfort.

Makungu lama vekiweke ku lava ku fikeleriwa ya Limpopo Development Plan (LDP) i ku nghenisa gezi eka tindlu ta kwalomu ka 90% exifundzheninkulu hi lembe ra 2019. Loko hi kari hi vulavula, kwalomu ka 92% wa tindlu ti ngheniseriwile gezi hi nomo lowu. Lembe leri hundzeke hi tinyiketerile ku aka tindlu ta kwalomu ka 10 456. Ku fika sweswi ku herile 6 232 wa tindlu. Leti saleke ti le ka swiphemu swo hambana-hambana naswona ti ta fika emakumu emaheleni ya lembe-ximali leri.

Kwalomu ka 151 wa swikolo swi ta vuyeriwa hi ku akiwa ka swihambukelo swo antswa. Ku ta thlela ku engeteriwa swikolo swa 300 leswi nga ta vuyeriwa hi pfhumba ra puresidende ra swihambukelo.

Ndzi tinyiketerile eka mbulavulo wa xifundzhankulu wa 2019 leswaku mfumo wu ta aka tihofisi to antswa ta vukosi. Ku akiwa ka tihofisi leti swi fikile emakumu eka Mudabula na le Rambuda. Kasi migingiriko yo aka ya ka ri ku ya emahlweni  eka Masia, Maphuli, Dikgalem Mogashoa-Ditlhakeneng na le Ditlu-Machidi. Kasi leyi saleke ya le Matsepe yi ta rhangisiwa emahlweni eka lembe-ximali leri landzelaka.

Lembe leri hundzeke hi Nhlangula hi pasisile matirhelo yo antswa ya Great North Transport. Hi mali ya kwalomu ka R380 million, hi xavile mabazi ya 75. 13 ya fikile. 20 ma ha ta fika eka mavhiki mambirhi, kasi lama saleke ya 42 ya ta kumeka hi mahele ya n’hweti ya Dzivamusoko. Tindhawu leti rhangisiweke emahlweni ti katsa Polokwane, Makhado, Giyani, Mokopane, Motetema, Marble Hall na le Burgesfort.

Eka tin’hweti tinharhu leti hundzeke, hi simekile xiphemu xa vumune xa pfhumba ra EPWP, laha hi languteleke ku tumbuluxa mintirho ya 475 000. Ku fika sweswi hi tumbuluxile kwalomu ka 42 332 wa mintirho eka mbango, ndzhavuko na timhaka ta vaaki, Ku ya emahlweni, swiyenge leswi nga ri ki swa mfumo swi tumbuluxile kwalomu ka 25 000 wa mintirho.

Hi lembe ra 2017, mbuyelo wa ntlawa wa 12 wu kombisile ku tlakuka hi 3.1%; hi 2018 wu antswile hi 3.8% xikan’we na hi 2019 hi 3.8%, loko hi sungurile hi nhlayo ya le hansi ya 38% hi lembe ra 1996. Hi ti ba xifuva hikuva namuntlha hi le henhla ka 73%.

Sweswi hi tleketla kwalomu ka 42 000 wa vadyondzi ku suka emakaya ku ya eswikolweni eka pfhumba ra hina ra swifambo swo ya eswikolweni. Pfhumba ra hina ro phakela swakudya eswikolweni ri fikelela kwalomu ka 1.6 million wa vadyondzi exifundzheninkulu hinkwaxo.

Xifundzhankulu xa Limpopo i kaya ra vutalo bya vutshila na vuswikoti. Ndzi lerisile MEC wa Mintlangu, Vutshila na Ndzhavuko ku sungula migingiriko yo aka nadhawu ya vukorhokeri bya vutshila na vuswikoti exifundzheninkulu.

Hi tirha hi matimba ku vona leswaku hi tlakusa malembe ya ku hanya ka vanhu; ku hunguta mafu ya tindzumulo na ku sukeriwa hi mindzhwalo, xikan’we na ku tirha hi matimba ku lwisana na HIV/AIDS xikan’we na TB. Hi ku endla tidyondzo ta vaaki eka timhaka ta Rihanyo, hi nga hunguta ku tluletiwa ka mavabyi, hi heta vuvabyi lebyi fambelanaka na mahanyelo, hi sivela mafu ya vatsoniwa na mafu ya nkarhi wo ka wu nga se fika.

Vufambisi bya vuntlhanu a byi langutisa eka ku antswisa mafambiselo ya xifundzhankulu, leswi katsaka mafambiselo ya vusopfa eka timhaka ta swa timali xikan’we na ku antswisa xiviko xa tinkota. Hi herisile matirhelo yo ka ya nga tshamisekanga eka swiviko swa tikonta. Hi tlhele hi kuma swiviko swi mbirhi swo basa swa tikonta.

Ku antswisa vuswikoti bya timasipala ku yisa emahlweni leswi vumbiwa ra tiko ri vulaka ha kona, hi na tindlela leti hi ti tirhisaka ku seketela: ku koka rinoko na ku hlayisa vuswikoti byo antswa, ngopfu-ngopfu eka swa engeneering, makunguhatelo ya madoroba, mafambiselo ya swatimali na tiphurojeke; hi aka vuswikoti byo antswa eka timasipala ku phakela vukorhokeri; ku tirha na timasipala ku seketela nhluvukiso wa ikhonomiu ya vaaki hi mafambiselo lamanene.

Ndzi hoyozela timasipala leti landzelaka ku va ti tirhile hi matimba ku antswisa swiviko swa tikonta: Makhuduthamaga, Waterberg, Thulamela; Molemole xikan’we na Lethaba. Ndzi hoyozela na masipala wa Capricorn ku va wu kumile xiviko xa tikonta lexi baseke; ndzi tlhela ndzi hoyozela mukanekisinkulu na khansele ya yena, mininjhere wa masipala eka ntirho lowu va wu endleke.

Hi simekile na pfhumba ra nhluvukiso ra le ka masipala wa xifundzhantsongo xa Capricorn. Hi tshembha leswaku leswi swi ta pfuna eka vuphakeri bya vukorhokeri bya vaaki.

Hi khensa matirhelo ya kahle ya maphorisa na voko ra nawu exifundzhaninkulu ku lwisana na vugevenga, ngopfu-ngopfu madzolonga ku ya hi rimbewu leswi maphorisa ya tirhaneke na swona hi ndlela ya vutlharhi.

Xifundzhankulu xa Limpopo hi xona ndlela leyi kongomaka etindhawini tin’wana ta le dzongeni wa Afrika, naswona hi fanele ku voniwa tani hi ndhawu ya vuhlanganisi bya ikhonomi endhawini leyi. Ntokoto lowu kumiweke eka Musina-Makhado SEZ, swikombisa leswaku ntwanano wa Afrika wu na nkoka eka nhluvukiso lowu hinkwerhu hi lavaka wona. Hi khensa ku hetisiswa ka ntwanano wa vuxavisi ehandle ka tihakelo eAfrika. Leri i rendzo leri hi nga ta ka hi nga ri tshiki. Hi ta famba gondzo leri ku ya fikelela tiko ra milorho hi ku landzelela Freedom Charter. Hi ta tirha hi tindlela hinkwato, vuswikoti na ku tinyiketela eka ku kurisa ikhonomi xikan’we na ku tumbuluxa mintirho leyi vanhu va hina va yi lavaka. A hi nge tshami hi mavoko ntsena loko vana na vamanana va nga ntshuxekanga loko va famba etindleleni hikokwalaho ka madzolonga ya rimbewu. A hi nge karhali ku aka mfumo lowu nga na vuswikoti lowu tirhelaka vanhu hinkwavo; A hi akeni Limpopo hinkwerhu. Inkomu.